Böyük mənəvi gücə malik olan Novruz bayramı ulu əcdadlarımızın bizə verdiyi ən gözəl yadigar olub, Azərbaycan xalqının milli ruhunu və yaddaşını, onun daxili aləmini bütün zənginliyi ilə yaşadır. Təbiətin oyanışının, varlığın yenidən canlanmasının müjdəsini verən Novruz bayramı, ən qədim zamanlardan bəri həyat və məişətimizə daxil olmuş, insanlara aydın və işıqlı sabaha, xoşbəxt gələcəyə inam duyğusu bəxş etmişdir. Novruz bizim ümummilli bayramımızdır. Mən hesab edirəm ki, indi müstəqil Azərbaycan üçün bu bayramdan əziz bayram ola bilməz.
Heydər Əliyev
Zəngin və orta gəlirli insanlar çox vaxt eyni məkanlarda yaşamır, eyni məktəblərdə oxumur, eyni ictimai məkanlardan istifadə etmir. Onlar fərqli məhəllələrdə yaşayır, fərqli yerlərdə alış-veriş edir, fərqli mühitlərdə istirahət edirlər. Bu isə cəmiyyət daxilində sosial məsafəni artırır və ümumi ictimai həmrəyliyi zəiflədir.
Bu baxımdan cəmiyyət daxilində müxtəlif sosial təbəqələrin qarşılaşmasına imkan yaradan institutların mövcudluğu çox vacibdir. Dövlət məktəbləri, ictimai parklar, kitabxanalar, nəqliyyat sistemi, idman və mədəniyyət mərkəzləri kimi məkanlar insanların bir araya gəldiyi və bir-birini daha yaxşı tanıdığı sosial platformalardır.
Azərbaycan cəmiyyətində belə ortaq sosial məkanların ən canlı nümunələrindən biri Novruz bayramıdır. Novruz yalnız təbiətin yenilənməsi bayramı deyil, həm də sosial yaxınlaşma və ictimai həmrəylik ənənəsidir. Azərbaycanda bu bayram günlərində insanlar bir-birinin evinə qonaq gedir, qonşular bir araya gəlir, qohumlar və dostlar görüşür, müxtəlif sosial təbəqələrdən olan insanlar eyni süfrə ətrafında toplaşır.
Novruz süfrəsi ətrafında yaranan bu birlik hissi cəmiyyət üçün mühüm sosial funksiyanı yerinə yetirir. İnsanlar yalnız bayram sevincini bölüşmür, eyni zamanda bir-biri ilə ünsiyyət qurur, sosial fərqlərin yaratdığı məsafəni azaldırlar. Azərbaycanda bu ənənə xüsusilə qonaqpərvərlik, qonşuluq münasibətləri və qarşılıqlı diqqət mədəniyyəti ilə müşayiət olunur.
Demokratiya mütləq iqtisadi bərabərlik tələb etmir. Lakin o, müxtəlif sosial təbəqələrdən olan insanların gündəlik həyatlarında bir-biri ilə qarşılaşmasını və ünsiyyət qurmasını tələb edir. İnsanlar yalnız bu cür qarşılıqlı əlaqə vasitəsilə fərqliliklərlə yaşamağı, başqalarının həyatını anlamağı və ortaq ictimai maraqları qorumağı öyrənirlər.
Məhz buna görə Novruz kimi bayramlar yalnız mədəni ənənə deyil, həm də sosial institut rolunu oynayır. Azərbaycanda Novruz cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında görünməz körpü yaradır və xatırladır ki, bütün fərqlərimizə baxmayaraq, biz eyni cəmiyyətin üzvləriyik və ortaq gələcəyimizi birlikdə qururuq.
Novruz bayramı Azərbaycan cəmiyyətində yalnız mədəni və sosial hadisə deyil, həm də əhəmiyyətli iqtisadi fenomendir. Bayram dövründə iqtisadi aktivlik əhəmiyyətli dərəcədə artır və bir çox sektor üçün əlavə tələbat yaradır. Bu baxımdan Novruz mövsümi iqtisadi canlanma mexanizmi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Daxili tələbatın artması - Novruz ərəfəsində əhalinin istehlak xərcləri nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlir. Bayram süfrəsinin hazırlanması, evlərin yenilənməsi və hədiyyə ənənələri müxtəlif məhsul və xidmətlərə tələbatı artırır. Xüsusilə quru meyvələr və şirniyyatlara, qoz-fındıq məhsullarına, un və müxtəlif şirniyyat məmulatlarına, ət və süd məhsullarına, eləcə də bayram atributları və dekorasiya məhsullarına tələbat əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir.
Bu isə pərakəndə ticarət sektorunda satışların artmasına səbəb olur və daxili bazarın canlanmasına təsir edir.
Kiçik sahibkarlıq üçün imkanlar-Novruz xüsusilə kiçik və orta sahibkarlıq üçün əlverişli iqtisadi imkanlar yaradır. Bayram günlərində şirniyyat istehsalçıları, kənd təsərrüfatı məhsulları satan fermerlər, bazar və yarmarka satıcıları, eləcə də dekorasiya və suvenir istehsalçıları üçün satış imkanları əhəmiyyətli dərəcədə genişlənir.
Bir çox regionlarda təşkil olunan Novruz yarmarkaları kənd təsərrüfatı məhsullarının birbaşa istehlakçılara çatdırılması üçün mühüm platforma rolunu oynayır.
Turizm və xidmət sektorunun aktivləşməsi-Novruz həm də daxili və regional turizmi stimullaşdıran amillərdən biridir. Bayram günlərində insanlar istirahət üçün regionlara səfər edir, hotellər və turizm obyektləri daha çox ziyarətçi qəbul edir. Bu isə hotellər və istirahət mərkəzləri, restoran və iaşə müəssisələri, nəqliyyat xidmətləri, eləcə də əyləncə və tədbir təşkilatçıları kimi xidmət sahələrinin gəlirlərinin artmasına səbəb olur.
Beləliklə, Novruz turizm və xidmət sektorunda qısa müddətli iqtisadi dinamika yaradır.
Logistika və nəqliyyat sektorunun aktivləşməsi. Novruz bayramı ərəfəsində ölkə daxilində hərəkətlilik əhəmiyyətli dərəcədə artır. Şəhərlərdən regionlara səfərlərin çoxalması nəqliyyat sektoruna əlavə iqtisadi impuls verir. Bu dövrdə xüsusilə dəmir yolu və avtobus daşımaları, hava nəqliyyatı, taksi və şəhərdaxili nəqliyyat xidmətləri, eləcə də logistika və yük daşımaları sahələrində fəaliyyət nəzərəçarpacaq dərəcədə genişlənir.
Bayram süfrəsi üçün məhsulların regionlardan böyük şəhərlərə daşınması logistika sektorunda da əlavə iqtisadi dövriyyə yaradır.
Elektron ticarət və müasir satış kanallarının artması. Son illərdə Novruz bayramı elektron ticarətin də inkişafına təsir göstərir. Onlayn platformalar vasitəsilə insanlar bayram hədiyyələri, şirniyyatlar və müxtəlif məhsullar sifariş edirlər. Xüsusilə onlayn marketlərdə, çatdırılma xidmətlərində, sosial şəbəkələr üzərindən satış həyata keçirən kiçik sahibkarların fəaliyyətində və hədiyyə-suvenir platformalarında nəzərəçarpacaq aktivlik müşahidə olunur.
Bu isə rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafına əlavə təkan verir.
Qeyri-rəsmi iqtisadi fəaliyyətin genişlənməsi. Novruz dövründə bazarlarda və küçə ticarətində də aktivlik artır. Bir çox insanlar mövsümi satışla məşğul olur və əlavə gəlir əldə edir. Bu fəaliyyətlərə evdə hazırlanan şirniyyatların satışı, bayram atributlarının hazırlanması, küçə və yarmarka ticarəti, eləcə də müxtəlif müvəqqəti xidmət fəaliyyətləri daxildir.
Beləliklə, Novruz bayramı qeyri-formal iqtisadi fəaliyyətin də genişlənməsinə səbəb olur.
Sosial kapital və iqtisadi etimadın güclənməsi. Novruz bayramının iqtisadi əhəmiyyəti yalnız istehlakın artması ilə məhdudlaşmır. Bayram həm də cəmiyyətdə sosial kapitalın formalaşmasına təsir edir.
Qohumluq və dostluq əlaqələrinin möhkəmlənməsi, insanların bir-biri ilə daha çox ünsiyyət qurması iqtisadi münasibətlərdə etimadı artırır.
Bu amillər biznes əlaqələrinin inkişafını asanlaşdırır, əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir və iqtisadi fəaliyyət üçün daha əlverişli mühit yaradır.
Kənd təsərrüfatına təsiri. Novruz süfrəsi kənd təsərrüfatı məhsulları ilə sıx bağlıdır. Bayram ərəfəsində tərəvəz və göyərti məhsullarına, yumurtaya, süd və süd məhsullarına, eləcə də qoz-fındıq və quru meyvələrə tələbat əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Bu isə kənd təsərrüfatı istehsalçıları üçün əlavə gəlir imkanları yaradır və region iqtisadiyyatına müsbət təsir göstərir.
Mədəni iqtisadiyyat və kreativ sektor. Novruz bayramı həm də mədəni iqtisadiyyatın inkişafına töhfə verir. Bayram tədbirləri zamanı konsertlər, teatr və folklor proqramları, eləcə də müxtəlif festival və sərgilər təşkil olunur ki, bu da kreativ sənaye sahələrində çalışan insanlar üçün yeni iqtisadi imkanlar yaradır.
Beləliklə, Novruz bayramı Azərbaycanda yalnız mədəni və sosial hadisə deyil, həm də çoxşaxəli iqtisadi təsirə malik kompleks fenomen kimi çıxış edir. Bayram daxili istehlakı artırır, ticarəti canlandırır, turizm və xidmət sektorunu aktivləşdirir, kənd təsərrüfatına əlavə tələbat yaradır və kreativ sənayelərin inkişafına təkan verir.
Bu xüsusiyyətlər Novruzu Azərbaycanın iqtisadi və ictimai həyatında milli iqtisadi dinamikanın mövsümi katalizatorlarından biri kimi xarakterizə etməyə imkan verir.
Azərbaycan kinosunda Novruz ənənəsinin təqdimatı
Novruz bayramı Azərbaycan cəmiyyətində yalnız sosial və iqtisadi həyatın deyil, həm də milli mədəniyyətin mühüm simvollarından biridir. Bu bayramın ruhu və ənənələri Azərbaycan sovet kinosunda da bədii şəkildə əksini tapmışdır. Bir sıra filmlərdə Novruz motivləri xalqın həyat tərzini, ümidlərini və sosial münasibətlərini göstərən mühüm dramaturji element kimi istifadə olunmuşdur.
Novruz bayramının Azərbaycan cəmiyyətindəki əhəmiyyəti yalnız sosial və iqtisadi həyatla məhdudlaşmır, o həm də milli mədəniyyətin bədii ifadəsində mühüm yer tutur. Bunun parlaq nümunələrindən biri 1969-cu ildə yazıçı İsmayıl Şıxlının eyniadlı romanı əsasında rejissor Hüseyn Seyidzadə tərəfindən çəkilmiş “Dəli Kür” filmidir.
Sovet dövründə milli bayramların açıq və təmtəraqlı şəkildə göstərilməsi çox da adi hal deyildi. Buna baxmayaraq, Hüseyn Seyidzadə böyük yaradıcılıq cəsarəti göstərərək filmdə Novruz bayramını rəngarəng və canlı şəkildə təsvir etmişdir. Filmdə kənd mühitində keçirilən bayram şənlikləri, insanların bir araya gəlməsi və xalq ənənələrinin nümayişi Novruzun sosial və mədəni ruhunu əks etdirir.
Xüsusilə filmdəki rus ziyalısının yumurta döyüşündə iştirak etdiyi səhnə yadda qalan epizodlardan biridir. Bu səhnə Novruzun yalnız folklor elementi deyil, müxtəlif mədəniyyətlərin bir araya gəldiyi canlı ictimai hadisə olduğunu göstərir. Filmdə Azərbaycan xalqının milli bayramının gözəlliyini, rəngarəngliyini və sosial ruhunu kinoda uğurla təqdim edə bilmişdir.
Bu baxımdan diqqət çəkən ekran əsərlərindən biri rejissor Tofiq Tağızadə-nin çəkdiyi Yeddi oğul istərəm filmidir. Yazıçı Yusif Səmədoğlu-nun ssenarisi əsasında çəkilmiş və Səməd Vurğun-un “Komsomol” poemasının motivlərinə söykənən bu filmdə Novruz səhnələri xalq həyatının mühüm elementlərindən biri kimi təqdim olunur. Filmdə kosa və keçəlin oyunları, səməninin gətirilməsi və kəndlilərin bayrama hazırlığı kimi epizodlar baharın gəlişi ilə bağlı xalq sevincini əks etdirir.
Novruz motivlərinə başqa bir nümunə kimi rejissor Fikrət Əliyev-in çəkdiyi Qızıl uçurum filmi göstərilə bilər. Bu film yazıçı İbrahim bəy Musabəyov-un “Neft və milyonlar səltənətində” əsərinin motivləri əsasında ekranlaşdırılmışdır. Əsərdə neft sərvəti ilə zənginləşən, lakin mənəvi dəyərlərini itirən bir insanın həyat yolu təsvir olunur. Filmdə Novruz bayramı insanın mənəvi dünyasını və ənənəvi dəyərlərin əhəmiyyətini xatırladan simvolik fon kimi istifadə edilir. Bu kontekstdə bayram yalnız folklor elementi deyil, həm də milli dəyərlərə qayıdış ideyasını gücləndirən mədəni işarə kimi çıxış edir.
Beləliklə, Azərbaycan kinosunda Novruz yalnız bayram epizodu kimi deyil, həm də cəmiyyətin mənəvi vəziyyətini, sosial münasibətlərini və milli dəyərlər sistemini ifadə edən bədii vasitə kimi təqdim olunur. Bu filmlər Novruzun Azərbaycan mədəniyyətindəki dərin köklərini və onun ictimai həyatdakı çoxşaxəli rolunu göstərən maraqlı nümunələrdir.
Nəticə
Novruz bayramı Azərbaycan cəmiyyətində yalnız mədəni və sosial ənənə deyil, həm də iqtisadi aktivliyi stimullaşdıran mühüm ictimai mexanizmdir. Bayram günlərində bazarlarda canlanma yaranır, ticarət genişlənir, kənd təsərrüfatı məhsullarına tələbat artır, turizm və xidmət sektoru daha aktiv fəaliyyət göstərir. Bu proseslər iqtisadi dövriyyəyə əlavə dinamika gətirir və ölkə daxilində iqtisadi həyatın hərəkətliliyini artırır.
Eyni zamanda Novruz Azərbaycan xalqının sosial həmrəyliyini gücləndirən və milli kimliyini möhkəmləndirən böyük bir mədəni platformadır. Qonşuluq münasibətlərinin möhkəmlənməsi, qonaqpərvərlik ənənələrinin yaşadılması, insanların bir-birinə diqqət və qayğı göstərməsi bu bayramın cəmiyyət üçün xüsusi əhəmiyyətini daha da artırır.
Bu baxımdan Novruz yalnız təbiətin yenilənməsi bayramı deyil, həm də Azərbaycanın sosial, iqtisadi və mənəvi həyatını birləşdirən böyük milli institutdur. Bu bayram ölkədə həm iqtisadi fəallığı artırır, həm də cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında yaxınlıq və qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirir.
Məhz buna görə Novruz Azərbaycanda sadəcə bayram deyil, milli həmrəyliyin, mədəni zənginliyin və iqtisadi dinamizmin rəmzidir. Qədim ənənələrə söykənən bu bayram Azərbaycanın güclü sosial bağlarını, zəngin mədəniyyətini və canlı ictimai həyatını nümayiş etdirən ən parlaq milli dəyərlərdən biridir.
Zahid Fərrux Məmmədov
İqtisad elmləri doktoru, professor
