(Düşündüklərimiz, oxuduqlarımız, eşitdiklərimiz, gördüklərimiz) - #13
Süni İntellekt (Aİ) inkişaf etdikcə, Aİ dünyasında nəyin doğru, nəyin yanlış olması getdikcə daha da aktuallaşır. Bu etik sərhədləri kim müəyyənləşdirir?
SÜNİ İNTELLEKT ETİKASI. Süni İntellekt etikası Aİ-nin istifadəsi ilə bağlı mənəvi məsələləri və cəmiyyətə təsirini ifadə edir. Bu sahə ədalətlilik, məsuliyyət, şəffaflıq və Aİ-nin insan həyatına təsiri kimi suallar ətrafında formalaşır. Aİ texnologiyalarının dəyərlərə uyğun şəkildə hazırlanmasını və tətbiqini təmin etmək önə çıxır.
ETİK SÜNİ İNTELLEKTİN ƏHƏMİYYƏTİ. Ekspertlərin qənaətinə görə, etik prinsiplər olmadan Süni İntellekt əsasında inkişaf mənfi nəticələrə də gətirib çıxara bilər və etik Süni İntellektin əhəmiyyəti üç əsas istiqamətdə cəmlənir:
#1. Ədalətlilik: Aİ sistemlərinin irqindən, cinsindən və sosial-iqtisadi vəziyyətindən asılı olmayaraq hər kəsə bərabər yanaşmasını təmin etmək.
#2. Şəffaflıq: Aİ-in qərarları necə verdiyini aydın şəkildə izah etmək ki, insanlar bu sistemlərə güvənə bilsinlər.
#3. Məsuliyyət: Aİ qərarlarının nəticələrinə görə fərdlərin və təşkilatların cavabdeh olmasını təmin etmək.
Əsas fikir ondan ibarətdir ki, bu prinsiplər Aİ-in insanlığa xidmət etdiyi, zərər vermədiyi bir gələcəyin qurulmasına kömək edə bilər.
NƏYİN ETİK OLDUĞUNU KİM MÜƏYYƏNLƏŞDİRİR? Süni İntellektdə etik meyarları müəyyənləşdirmək asan deyil. Müxtəlif mədəniyyətlər müxtəlif dəyərlərə malikdir və bir cəmiyyətdə qəbul edilən davranış başqa bir yerdə uyğun hesab olunmaya bilər. Bu prosesdə əsas iştirakçılar kimi aşağıdakılar göstərilir:
#1. Hökumətlər: Bir çox ölkələr Aİ-in etik istifadəsini tənzimləyən qanunlar və qaydalar hazırlamağa başlayıb. Bu qaydalar vətəndaşları qorumaq və Aİ-in məsuliyyətlə istifadəsini təmin etmək məqsədi daşıyır.
#2. Texnologiya şirkətləri: Aİ texnologiyalarını yaradan şirkətlər etik standartların formalaşdırılmasında mühüm rol oynayırlar. Onlar məhsullarının ədalətli və faydalı olması üçün daxili etik qaydalar tətbiq edirlər.
#3. Tədqiqatçılar: Alimlər və etik mütəxəssislər Aİ-in təsirlərini araşdırır və etik çərçivələr təklif edirlər. Bu tədqiqatlar Aİ-n genişmiqyaslı nəticələrini anlamaq üçün çox vacibdir.
#4. Cəmiyyət: Aİ gündəlik həyata daha çox daxil olduqca, ictimai rəy və dəyərlər etik qərarların formalaşmasına təsir göstərir. Bu mövzuda ictimai müzakirələr Süni İntellekt sahəsində qərarları istiqamətləndirə bilər.
Qeyd etmək vacibdir ki, Süni İntellektin tənzimlənməsi ilə bağlı dövlətin rolu əhəmiyyətli dərəcədə artır və daha da artacağı istisna deyil.
QEYRİ-ETİK SÜNİ İNTELLEKTİN TƏHLÜKƏLƏRİ
Süni İntellekt etik prinsiplər nəzərə alınmadan hazırlandıqda ciddi problemlər yarana bilər:
#1. Qərəz: Qərəzli məlumatlarla öyrədilmiş Aİ sistemləri qərəzli nəticələr verir. Məsələn, üztanıma texnologiyalarının bəzi hallarda rəngli insanları daha çox səhv tanıması haqsızlıqlara və hüquqi problemlərə yol açır.
#2. Nəzarət və Məxfilik: Aİ kütləvi müşahidə üçün istifadə oluna bilər ki, bu da şəxsi həyatın toxunulmazlığını pozur. Belə bir mühitdə insanlar daim izlənildiklərini hiss edir və bu, azad düşüncəni məhdudlaşdıra bilər.
#3. İşsizliyin Artması: Aİ əsaslı avtomatlaşdırma bəzi sahələrdə iş yerlərinin azalmasına səbəb ola bilər. Etik yanaşma olmadan bu proses bərabərsizliyi daha da dərinləşdirə bilər.
DAHA YAXŞI GƏLƏCƏK UĞRUNDA. Məqsəd etik, inklüziv və hamı üçün faydalı Aİ texnologiyaları yaratmaqdır. Bunun üçün:
#1. Təhsil: Aİ və onun etik nəticələri barədə biliklər insanların bu müzakirələrdə fəal iştirakına imkan yaradır. Təhsil müəssisələri bu sahədə mühüm rol oynaya bilər.
#2. İctimai Müzakirələr: Aİ etikası ilə bağlı açıq müzakirələr önəmlidir. Forumlar, seminarlar və onlayn platformalar insanların fikirlərini bölüşməsinə şərait yaradar.
#3. Əməkdaşlıq: Hökumətlər, texnologiya şirkətləri və tədqiqatçıların etik Aİ üçün qaydaları və ən yaxşı təcrübələri birgə formalaşdırması tələb olunur.
#4. Vicdanlı İnnovasiya: Proqramçılar və mühəndislərin Aİ dizayn edərkən etik nəticələri əvvəlcədən düşünmələri çox önəmlidir. Beləliklə, Süni İntellekt etikası çoxşaxəli bir məsələdir və müxtəlif tərəflərin iştirakını tələb edir. Texnologiya inkişaf etdikcə etik müzakirələrın də genişlənəcəyi və dərinləşəcəyi gözləniləndir. Həqiqətdir ku, Aİ-in gücündən cəmiyyətin xeyrinə istifadə etmək mümkündür. Əsas odur ki, yaradılan Süni İntellekt dəyərlərə hörmət edən, insan həyatını zənginləşdirən və daha ədalətli bir gələcəyə yol açan olsun.
Nəticə etibarilə, Aİ-də nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu kimin müəyyənləşdirdiyi sualının sadə cavabı yoxdur. Amma ən yaxşı dəyərləri əks etdirən bir etik çərçivə yaratmaq mümkündür.
Ədalət Muradov,
UNEC-in rektoru, professor.
